LỄ BỎ MẢ CỦA CÁC DÂN TỘC THIỂU SỐ Ở TÂY NGUYÊN

07
07
'21

                                                                                                                         ThS. Nguyễn Thị Thạch Ngọc

Lễ bỏ mả là một trong những nghi lễ dân gian độc đáo tiêu biểu của các dân tộc thiểu số ở Tây Nguyên như: Ba Na, Ê đê, Gia Rai... Đặc biệt, người Ba Na còn bảo tồn nghi lễ này khá truyền thống. Sau khi thực hiện nghi lễ này thì người sống có thể cắt đứt mọi quan hệ với người chết, hoặc không còn phải cúng giỗ hay lưu luyến với người đã mất...

Tùy từng dân tộc, nhưng cơ bản lễ bỏ mả của các dân tộc thiểu số Tây Nguyên được tổ chức trong nhiều ngày. Các dân tộc cũng có những sự chuẩn bị nhiều ngày tháng. Thời gian chuẩn bị tùy theo điều kiện gia đình của gia chủ mà kéo dài nhiều hay ít. Việc chuẩn bị như: gỗ, điêu khắc tượng, hoa văn trang trí cho nhà mồ… được chuẩn bị khá nhiều thời gian, có khi kéo dài nhiều tháng hoặc nhiều năm.

Lễ bỏ mả có hai phần: cúng tại nhà và ngoài mả, kéo dài hai đến ba ngày. Các gia đình có người chết phải chuẩn bị đồ cúng lễ rồi báo tin cho họ hàng, cả buôn làng tới dự. Trước lễ bỏ mả cả tháng đã có hàng chục người chặt gỗ, đẽo tượng, làm nhà mồ. Bà H’Thiêng (68 tuổi, huyện Cư Mgar) cho biết: “Mâm cúng làm lễ không bắt buộc, tùy từng nhà. Nếu giàu có thì trâu, bò, heo, gà, rượu cần, cây nêu. Nếu nghèo thì phải có heo, gà, rượu cần. Ngoài ra, còn có tượng gỗ. Người chết già thì tạc hình nhân ngồi chống cằm ngụ ý già yếu, hay ngồi hút thuốc hàm ý suy tư, cũng có khi ngồi gảy đàn T’ninh. Còn trẻ em thì tạc hai đứa bé ôm nhau đùa giỡn, thanh niên thì tạc tượng đứng...”1.

Trước tiên là nghi lễ cầu xin hồn ma người chết cho dựng nhà mồ, đây là nghi lễ lại rất quan trọng mục đích báo cho hồn ma biết là những người sống chuẩn bị làm lễ bỏ mả. Lễ cúng do gia chủ (hoặc già làng) đổ rượu vào xâu rượu cho thấm xuống đầu nấm mộ và đọc lời cúng (quai hoặc sơmăh).

Này đây, tôi đem cho ma thịt heo và rượu để báo cho ma biết

Hôm nay chúng tôi làm nhà mồ cho ma lẫn cuối cùng

Thế là hết rồi nhé, từ nay ma đừng quấy rầy gia đình nữa2

Tiếp đó, dân làng đem cồng chiêng ra đánh bài chiêng ma và cùng nhau từ nhà ra khu nghĩa địa chuẩn bi dựng nhà mồ. Hôm sau, người ta dựng nhà mồ, người làng và người thân cùng nhau dựng nhà mồ cho người chết. Sau khi hoàn thành ngôi nhà mới, mọi người cùng ngồi quây quần xung quanh ăn uống, trò chuyện vui vẻ.

Đến ngày làm lễ bỏ mả, gia đình cùng dân làng đem rượu, thịt tới khu nhà mồ ăn uống chia tay với người chết. Đây cũng là nghi lễ chính thức, và là dịp hội lớn để dân làng tụ tập cùng với gia đình có người làm lễ bỏ mà ăn uống, ngày múa, đánh cồng chiêng suốt nhiều ngày.

Trước khi ăn uống, vui chơi, gia đình đem đồ chia vào nhà mả mới cho người chết và khóc lần cuối cùng vĩnh biệt người thân đã khuất. Đồ chia hay đồ cho gồm các vật dụng mà người chết thường hay dùng. Để người chết tiếp tục sống ở thế giới khác, người nhà còn đem cho người chết các loại cây trồng như: ngô, chuối, mía, lúa... Trong khi gia đình chia của, khóc vĩnh biệt người chết, thì gia chủ dùng thịt, rượu làm lễ cúng.

Những tài sản được phân chia tại nhà sau đó mang ra nhà mồ chôn cùng, bao gồm những đồ vật quý như chiêng, choé, vòng cườm, lục lạc đến các vũ khí, công cụ sản xuất như kiếm, chà gạt… và các vật dụng trong đời sống sinh hoạt thường ngày như nồi, tô, chén bát. Số của cải này tùy thuộc vào sự giàu nghèo của mỗi gia đình mà người chết được chia khác nhau.

Đồ dùng và nghi thức cúng như hôm choh cham và đọc lời cúng có nội dung như sau:

Này chúng tôi bỏ mả đây

Làm mọi thứ cho ma đây

Xin ma đừng ghét bỏ

Đừng làm hại chúng tôi3

Khi cúng và chia của cải xong, đến phần trình diễn âm nhạc, tiếng cồng chiêng được những người già, uy tín trong làng đánh lên rộn rã. Theo nhịp cồng chiêng,  tất cả họ hàng, bà con buôn làng gần xa hòa vào đoàn múa đi xung quanh ngôi nhà mồ.

Trong những ngày lễ ở mả, mọi người tụ tập ăn uống, tuyệt đối không mang trở về bất cứ thứ gì. Đầu trâu bò ăn cuối cùng, hoặc treo lại trên mả. Trước khi ra về, nếu có cây nêu thì cắm trước mả, cột một con gà con vào đầu mả; có thể trồng thêm cây chuối, cây dứa... để người chết có cái “làm ăn”. Rồi đặt tượng gỗ ở trước mả. Sau cùng, một người nói với mả, đại ý: “Chúng ta đã chia tài sản. Tôi với anh (chị, cha, mẹ...) vĩnh biệt nhau từ đây!”, rồi kéo nhau về nhà ăn uống, không bao giờ quay trở lại mả này nữa.

Sau lễ cúng là nghi thức đi vòng quanh nhà mả. Đội hình đám trang nghiêm và đông đủ các thể loại nghệ thuật trình diễn: đi trước là hai người đeo mặt nạ, tiếp sau là tốp múa của phụ nữ, rồi đến 6 người đàn ông khiêng và đánh chiếc trống lớn có trang trí cột hoa và sau cùng là một đoàn dài các nhạc công nam đánh cồng chiêng, lục lạc và chập chõa.

Ngày thứ tư chính thức làm lễ bỏ mả. Trâu hoặc bò được thịt tại nhà rông của làng. Gia đình đem đầu, đuôi trâu bò đã làm thịt, một xâu lưỡi, tim, da bụng, cổ họng của con vật và một ống rượu ra nhà mả cúng và khóc vĩnh biệt với người chết. Trong khi gia đình làm lễ cúng và khóc người chết, thì bà con, dân làng đánh cồng chiêng, nhảy múa vui chơi ở bên ngoài nhà mả. Từ thời điểm này trở đi, mọi ràng buộc giữa người sống và người chết đã cắt đứt, người sống không còn phải cúng kiếng và liên hệ với người đã mất nữa.

Ngày nay, lễ bỏ mả của đồng bào các dân tộc thiểu số Tây Nguyên đã bị mai một không còn nguyên gốc như trước kia. Có nhiều nguyên nhân dẫn đến sự biến đổi văn hóa truyền thống dân tộc Tây Nguyên, bởi vì cây rừng không còn được khai thác như trước kia, không còn nguyên vật liệu làm nhà, không có vật liệu để điêu khắc tượng gỗ, đặc biệt yếu tố văn hóa truyền thống ít còn được lớp trẻ ngày nay quan tâm. Bởi vậy, lễ bỏ mả ngày nay trở thành như một di sản văn hóa phi vật thể cần được bảo tồn và lưu giữ trong ký ức đồng bào các dân tộc thiểu số Tây Nguyên trong đời sống thời hội nhập.



1 Nguyễn Thảo (2015), “Lễ bỏ mả: Cuộc chia tay với người đã khuất”. Truy cập trên https://tienphong.vn/le-bo-ma-cuoc-chia-tay-voi-nguoi-da-khuat-post802703.amp

2 Lễ bỏ mả (người Ba Na). Truy cập tại địa chỉ https://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%85_b%E1%BB%8F_m%E1%BA%A3_(ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Ba_na)

 

3 Lễ bỏ mả (người Ba Na). Truy cập tại địa chỉ https://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%85_b%E1%BB%8F_m%E1%BA%A3_(ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Ba_na)

Tài liệu tham khảo

1. Nguyễn Thảo (2015), "Lễ bỏ mả: Cuộc chia tay với người đã khuất". Truy cập tại địa chỉ https://tienphong.vn/le-bo-ma-cuoc-chia-tay-voi-nguoi-da-khuat-post802703.amp

2. Lễ bỏ mả (người Ba Na). Truy cập tại địa chỉ https://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%85_b%E1%BB%8F_m%E1%BA%A3_(ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Ba_na)

 

 

Từ khóa: